Phạm Khiêm
Đối với những người Việt chưa từng tiếp xúc với môi trường
cuộc sống ở Mỹ, lần đầu đến du lịch hay làm việc ở đây thì sẽ có thể nhận thấy
một vài hiện tượng “rất kỳ lạ.”
Một cô gái người châu Á đưa cha mẹ đến tham
quan một thắng cảnh ở Manhattan. Sau khi mua vé vào rồi, cô mới chợt nghĩ ra rằng
người già có thể được ưu đãi nên vội vàng quay lại hỏi nhân viên. Người bán vé
là một cô gái trẻ tuổi, nghe thấy câu hỏi đó liền nói lời xin lỗi, và lấy khoản
tiền ưu đãi gửi lại. Điều khiến du khách này ngạc nhiên là, cô gái người Mỹ
cũng không cần xem xét giấy tờ chứng nhận, thậm chí không đi nhìn xem cha mẹ cô
có đúng là người già hay chưa (người hơn 62 tuổi mới được ưu đãi). Điều này khiến
chúng ta thầm hiểu rằng: Đây đúng là làm theo nguyên tắc “tin người”.
Thật ra, gần như ở tất cả các nơi công cộng, nếu
có ưu đãi giảm giá cho người già và trẻ nhỏ thì đều không cần xem giấy tờ chứng
nhận. Họ chỉ cần lời nói là sẽ tin mà không sợ “người già nhưng nhìn rất trẻ”
và “trẻ con nhưng nhìn rất cao lớn”.
Người Mỹ với nhau họ rất “dễ tin”, hơn nữa ở bất
kể cửa hàng kinh doanh lớn nhỏ nào đều đặt danh tiếng lên trên hết. Khi mua đồ ở
cửa hàng, ngoại trừ là đồ ăn và một số mặt hàng đặc biệt thì tất cả đều có thể
trả lại trong một thời gian nhất định và được hoàn tiền đầy đủ. Ví dụ, mua đồ
điện tử, quần áo, giày dép hoặc là các thương phẩm khác… Về nhà dùng một lát, cảm
thấy không tốt, cầm lại cửa hàng, đều cho trả lại.
Tuy rằng cuộc sống ở Mỹ không hoàn toàn là màu
hồng, cũng có những phần tử lừa đảo và trái pháp luật đủ loại, nhưng nói chung,
những ai nghe các câu chuyện trên hẳn sẽ cảm thấy quả là “chuyện lạ” đối với
người Việt Nam.
Người
Việt đang phải sống dưới quá nhiều áp lực
Sáng ngày 09/06/2017, tại Kỳ họp thứ 3 Quốc hội
khoá XIV, Đại biểu Đặng Thuần Phong (Bến Tre) nói trước Quốc hội về 6 điều bất
an mà nhân dân luôn bức xúc như tham nhũng, lãng phí, thương mại hóa quan hệ xã
hội, tài nguyên cạn kiệt và vấn đề an toàn sống… “Mọi thứ đều do người Việt hại
người Việt và từng bước biến sự vô cảm thành vấn đề đạo đức ứng xử đạo giữa người
với người.”
“Khủng hoảng niềm tin” là hiện tượng đang thực
sự xảy ra trong xã hội chúng ta, ở trên mọi khía cạnh cuộc sống của người dân từ
thành thị cho tới nông thôn. Dù sống ở đâu người dân đều phải đối mặt với thực
trạng với “thực phẩm bẩn”, nguồn nước bị ô nhiễm bởi nước thải công nghiệp, an
toàn giao thông… đang vượt ngoài sự kiểm soát của các cơ quan chức năng trong một
thời gian kéo dài. Tới những vụ việc nổi cộm gần đây như Formosa Hà Tĩnh, tranh
chấp đất tại xã Đồng Tâm, Mỹ Đức, Hà Nội; rồi vụ việc đau lòng “8 người chết
khi chạy thận nhân tạo ở Hoà Bình”…
Theo học thuyết Maslow, nhu cầu thiết yếu nhất
của con người chính là thức ăn, nước uống, và sự an toàn. Vậy mà người dân
trong xã hội Việt Nam hôm nay đang sống trong trạng thái thường xuyên phải lo lắng
về sự an toàn vệ sinh thực phẩm, nguồn nước, môi trường và các dịch vụ y tế mà
họ đang sử dụng hằng ngày… Có câu nói: “Mất niềm tin là mất tất cả!” Điều tệ hại
nhất là khi con người ta phải sống trong cảm giác không còn biết tin ai, tin
vào cái gì, đã tạo nên sự bất an và căng thẳng tâm lý kéo dài, trực tiếp ảnh hưởng
tới sức khoẻ tinh thần và chất lượng cuộc sống.
Thống kê cho thấy Việt Nam hiện có khoảng 15%
dân số đang mắc một trong 10 loại bệnh tâm lý, tâm thần thường gặp như: trầm cảm,
lo âu, rối loạn hành vi. Đặc biệt trong số các bệnh nhân có dấu hiệu tâm thần
phải vào viện khám và điều trị, thì có tới hơn 45% ở độ tuổi dưới 30. Một trong
những nguyên nhân ít được thống kê là các vấn đề xã hội: bất mãn về chính sách
kinh tế xã hội, bất lực trong việc đấu tranh đòi công lý, công bằng. Sự khủng
hoảng niềm tin vào giá trị sống và hiện tượng xuống dốc của đạo đức xã hội dẫn
đến mâu thuẫn trong cuộc sống gia tăng, tâm lý, tinh thần nhiều người bị khủng
hoảng theo, làm gia tăng bệnh tâm thần, trầm cảm…
Nhiều bài viết đã được đăng tải, xem “khủng hoảng
niềm tin” như là một vấn đề nóng trong xã hội. Tuy nhiên các bài viết chủ yếu
phản ánh các biểu hiện của “khủng hoảng niềm tin” trên mọi lĩnh vực xã hội
(giáo dục, y tế, môi trường, giao thông,..) và tập trung vào các nguyên nhân bề
mặt như sự bất cập của các chính sách kinh tế xã hội, sự bất lực trong việc đấu
tranh đòi công lý, công bằng, và tham nhũng, sự tha hoá lối sống ở các cấp…
Trên thực tế, “khủng hoảng niềm tin” còn có những nguyên nhân sâu xa hơn, gốc rễ
hơn xuất phát từ trong tư tưởng của con người trong xã hội hôm nay.
Đâu là
gốc rễ?
Bản chất của niềm tin là những giá trị được
hình thành trên nền tảng văn hoá và đạo đức của một cá nhân. Con người phân biệt
đúng và sai, tốt và xấu, thiện và ác dựa trên các giá trị văn hoá và chuẩn mực
đạo đức của mình. Mà các giá trị này lại thường được quyết định bởi tín ngưỡng.
Người Mỹ rất thành tín là vì họ bảo vệ tốt tự
do tín ngưỡng. Ở một cường quốc về công nghệ như Mỹ, chính phủ và người dân vẫn
không hề bớt niềm tin vào tín ngưỡng tâm linh. Kết quả các cuộc điều tra cho
thấy, có 76% tổng số người dân Mỹ theo Kitô giáo, 1% theo Do Thái giáo và
1% theo Hồi giáo, tổng cộng là gần 80% người có tôn giáo. Theo một cuộc
khảo sát khác, 40% nói rằng họ tham dự các buổi lễ gần như mỗi tuần, và 58% nói
rằng họ cầu nguyện ít nhất một lần mỗi tuần. Đó là một tỷ lệ khiến người ta
kinh ngạc tại một quốc gia phát triển như Mỹ. Đa số người Mỹ cho biết tôn giáo
giữ một vai trò “rất quan trọng” trong cuộc sống của mình.
Tờ Đô la Mỹ cũng có in câu: “In God We Trust”
(Tạm dịch: Chúng ta tin vào Chúa). Tại sao một siêu cường kinh tế và quân sự
bậc nhất thế giới lại chọn in câu nói thể hiện “niềm tin vào một đấng toàn
năng nằm ngoài sự hiểu biết của khoa học” trên đồng tiền của mình chứ không
phải là in những khẩu hiệu trung thành với Đảng Dân chủ hay Đảng Cộng
hòa?
Tín ngưỡng chính thống có đặc tính ổn định. Chúa
Giê-su nói: “Dù cho Trời đất phải bỏ đi, lời của ta không thể bỏ đi”, người
phương Đông cũng có câu “Thiên bất biến, Đạo diệc bất biến” (Trời không đổi, Đạo
cũng không đổi). Do đó những người có tín ngưỡng chính giáo sẽ phán đoán đúng
sai theo kinh điển của nó, nên tiêu chuẩn thị phi này là ổn định, mang tới sự ổn
định cho xã hội.
Sau khi Phật giáo truyền nhập vào Việt Nam,
theo sự lưu truyền trong dân gian người Việt tin tưởng rằng có Thiên đường, Địa
ngục và luân hồi chuyển thế, thiện ác hữu báo. Quan niệm và đạo đức luân lý này
kiên trì hình thành nên một cơ sở giá trị của cộng đồng, trở thành cơ sở của
văn hóa truyền thống.
Lấy một ví dụ, người Việt xem ngày 23 tháng Chạp
là “hết năm cũ”, là ngày Táo Quân lên trời. Nhân gian cho rằng Táo Quân giám
sát nhất cử nhất động một gia đình trong một năm, đến ngày 23 tháng Chạp phải
lên thiên đình để báo cáo. Hoạt động này là một kiểu biểu đạt “trên đầu ba thước
có Thần linh”. Do tin tưởng vào tác dụng giám sát của Táo Quân, mọi người tự
nhiên sẽ kiềm chế hành vi của bản thân mình.
“Dường như những chính sách về tôn giáo nghiêm
trọng và sai lầm trước đây mà cả hiện nay nữa đã tạo ra một quá trình sa mạc
hóa về tâm linh ở Việt Nam, để giờ đây tâm hồn của người Việt đã biến thành một
bãi hoang có thể chấp nhận các loại bụi gai xương rồng và không thể trồng được
loại cây có hoa thơm, quả ngọt,” ông Nguyễn Quốc Tuấn, Viện trưởng Viện nghiên
cứu Tôn giáo, từng trả lời phỏng vấn với VietnamNet.
Nếu không còn tin tưởng “trên đầu ba thước có
Thần linh”, cũng chính là không còn ước thúc về đạo đức, không có ước thúc về đạo
đức, ước thúc về pháp luật cũng chỉ có thể là hữu danh vô thực, khi không có ai
giám sát, người ta vẫn sẽ làm điều xấu, vì để được mục đích mà có thể không từ
thủ đoạn. Khi không tin vào ý nghĩa nhân sinh, không tin làm việc xấu sẽ có báo
ứng, thì người ta làm việc gì cũng đều không tính đến hậu quả, việc xấu gì cũng
dám làm.
Có thể có người nghĩ rằng vẫn có những chính
sách khôi phục văn hóa tín ngưỡng diễn ra trên khắp cả nước, nhưng thực chất đó
chỉ là khôi phục nghi thức, khôi phục vỏ bọc tín ngưỡng mà thôi. Ngày nay, người
ta đến với lễ hội mang theo đủ loại tâm thái, đến vì tò mò, vì cầu danh, vì giải
nạn, vì phát tài, vì tình duyên… chứ không còn có cái tâm kính ngưỡng như trước
nữa. Người ta đi lễ mà không hiểu ý nghĩa của lễ hội là gì, cần phải ứng xử ra
sao, có người còn không hiểu đền thờ ai, thậm chí còn dám dúi thẳng tiền vào
tay tượng Phật, nhét vào miệng Phật, vì e rằng không làm thế thì sẽ không
“thiêng”!? Bản chất của vấn đề ở đây là không thực sự tín Thần.
Cũng cần nói rõ, trong xã hội thông thường sẽ
có người tín ngưỡng hữu Thần và vô Thần hoàn toàn có thể cùng chung sống hòa
bình, đó là sự lựa chọn tự do không cần bàn cãi. Nhưng khi cưỡng chế nhồi nhét
Vô Thần luận trong toàn xã hội, đàn áp tín ngưỡng vào Thần làm mất đi tín ngưỡng
của cả một xã hội, tất nhiên sẽ khiến hệ thống giá trị xã hội truyền thống mất
đi chỗ dựa, từ đó dẫn tới toàn xã hội trượt xuống vũng bùn của chủ nghĩa vật chất,
chủ nghĩa túng dục.
Nếu
không là một phần của giải pháp, đừng trở thành một phần của vấn đề
Khôi phục niềm tin của con người trong xã hội
không thể chỉ trông chờ vào sự thay đổi chính sách hay luật pháp. Rất nhiều người
có thể dễ dàng chỉ trích những việc sai của người khác, nhưng cũng lại dễ dãi
và hành xử tương tự khi bản thân ở trong hoàn cảnh đưa đẩy, bởi chính bản thân
họ cũng đang sa vào vũng lầy khi đạo đức toàn xã hội đi xuống. “Người ta lấy
phong bì 10 triệu, tôi chỉ lấy 2 triệu, vậy là tôi đã tốt hơn nhiều lắm rồi
đó!” chính là kiểu tư duy như thế này.
Xét trên góc độ vĩ mô toàn xã hội, sẽ phải mất
cả thế hệ, hoặc nhiều thế hệ mới có thể khôi phục lại chính tín và sự thành tín
đã bị mất. Để làm được như thế, đầu tiên cần hiểu rõ về tín ngưỡng và tự do tín
ngưỡng, cùng các nền tảng đạo đức mang tới sự ổn định và phúc báo cho cá nhân,
gia đình và xã hội.
Mahatma Gandhi có câu nói nổi tiếng: “Hãy trở
thành chính sự thay đổi mà bạn muốn nhìn thấy trên thế giới này”. Mỗi con người
là một phần của xã hội, vì thế, thay đổi bản thân cũng chính là đang thay đổi
xã hội, và nó lan tỏa nhanh hơn bạn nghĩ. Có thể hiện tại chúng ta chưa thể lựa
chọn cho một thay đổi to lớn và toàn diện hơn trong xã hội, nhưng chúng ta có
thể thay đổi ngay bản thân mình và lan tỏa những điều tích cực ngay từ bây giờ,
để sẵn sàng khi một ngày nào đó lịch sử đặt quyền lựa chọn vào tay chúng ta.
